Voeding en immuniteit

Samenvatting
Een optimale werking van het immuunsysteem is essentieel om te overleven en ons tegen mogelijke ziekteverwekkers te beschermen. Ook de modulering ervan is belangrijk, zodat ons lichaam in elke levensfase de juiste immuunreacties heeft. Vandaag begrijpen we steeds beter de interacties tussen voeding en de verschillende actoren in ons immuunsysteem. Bovendien zijn we ons meer bewust van de cruciale rol die bepaalde nutriënten spelen in de werking daarvan, en in onze gezondheid in het algemeen.

Zonder immuunsysteem kunnen we niet overleven. We kunnen het opdelen in twee subsystemen: het eerste is verantwoordelijk voor de aangeboren en onmiddellijke respons tegen de indringing van potentiële gevaren, het tweede voor de adaptatieve, meer geëvolueerde respons, die de indringingsactoren memoriseert, herkent en doelgericht bestrijdt. Bij deze reacties zijn verschillende cellen aan het werk: enerzijds fagocyten, neutrofielen, mastocyten, eosinofielen enz. voor de onmiddellijke respons en anderzijds T- en B-cellen voor de specifieke respons. De T-cellen (cytotoxische T-cellen, T-helpercellen en regulatorische T-cellen) zijn verantwoordelijk voor de coördinatie van de gepaste immuunreactie, terwijl de B-cellen instaan voor de productie van antilichamen en immunoglobulinen.
Immuunreacties manifesteren zich altijd in de vorm van een ontsteking, i.e. ons natuurlijke afweermechanisme. Maar onze moderne levensstijl (waaronder de kwaliteit en kwantiteit van onze voeding) lijkt een ander type chronische ‘laaggradige’ ontsteking in de hand te werken. Deze verspreidt zich bovendien over het hele lichaam.

 

De cruciale rol van onze voeding …

Ons immuunsysteem werkt pas goed als het voldoende energie en specifieke nutriënten via onze voeding en/of endogene bronnen binnenkrijgt. Dit is nodig voor een efficiënte afweer bij een acute immuunreactie, maar ook om het risico op nutteloze en zelfs schadelijke chronische ontstekingen te beperken.
We weten dat ondervoeding het immuunsysteem aantast, afhankelijk van een reeks factoren zoals de leeftijd, de aanwezigheid van infectieuze agentia en het type tekort. Sommige nutriënten spelen een rol in meerdere immuunmechanismen en zijn bijgevolg onmisbaar voor een optimale weerstand. Maar voor bepaalde micronutriënten kan juist overdaad tot stoornissen leiden. Daarom onderzoekt de wetenschap de potentiële effecten van bepaalde voedingspatronen op de preventie van infecties of chronische ontstekingsziekten.
Anderzijds weten we ook dat de samenstelling van het microbioom (die wordt beïnvloed door de voeding en andere omgevingsfactoren) een essentiële rol speelt in het immuunsysteem. Nu is bewezen dat bepaalde nutriënten of voedingspatronen op basis van pre- of probiotica het intestinale ecosysteem wijzigen, en zodoende de spijsvertering kunnen verbeteren of een darmontsteking kunnen verminderen.

 

… ons hele leven lang

Het immuunsysteem van een pasgeboren baby is nog niet rijp. Het afweermechanisme wordt deels gevormd door de afweerstoffen die de moeder via de placenta en de moedermelk doorgeeft. Moedermelk bevat ook oligosachariden. Deze stoffen spelen een rol in de samenstelling van het intestinale lymfeweefsel en microbioom, en hebben een ontstekingsremmende werking.
Tijdens de kinderjaren hebben diverse omgevingsfactoren (nabijheid van dieren, inname van antibiotica, de leeftijd waarop de voeding wordt gediversifieerd …) een invloed op de ontwikkeling van ons immuunsysteem. De eerste levensjaren zijn dan ook bepalend met het oog op een optimale immuunbescherming.
Anderzijds stellen we bij ouderen een trage achteruitgang van de immuunfuncties vast. Die immunosenescentie gaat gepaard met een stijgend aantal ontstekingen – zelfs wanneer er geen infecties zijn – en met schadelijke effecten. Ook bepaalde voedingstekorten dragen hiertoe bij. Het immuunsysteem via de voeding herstellen, ligt dan ook voor de hand.

 

Voeding als antwoord op chronische ontstekingen

 

Chronische ontstekingen hangen nauw samen met het risico op chronische ziekten, zoals hart- en vaataandoeningen of chronische ziekten in verband met ons immuunsysteem (bv. de ziekte van Crohn of reumatoïde artritis). Er is ook een verband met de leeftijd en de aanwezigheid van comorbiditeiten, zoals obesitas en insulineresistentie.
Het is algemeen bekend dat de incidentie van obesitas drastisch aan het stijgen is, zowel bij volwassenen als bij kinderen. Dit wordt in verband gebracht met een laaggradige ontsteking, die een belangrijke risicofactor op hart- en vaatziekten, diabetes type 2 of leverziekten vormt. We weten ook dat ze in de hand wordt gewerkt door voedingspatronen van het industriële type (‘Western diets’), die rijk zijn aan suikers, verzadigde vetten en transvetten, maar arm aan vezels, micronutriënten, polyfenolen en omega 3-vetzuren. Deze laatste zouden via het intestinale microbioom een ontstekingsremmende werking hebben. Bepaalde studies wijzen ook op de rol van deze laaggradige ontsteking op de mentale gezondheid. Het zogenaamde ‘mediterrane dieet’ (rijk aan groente, fruit, peulvruchten, vis en ‘goede’ vetten) wordt daarentegen gelinkt aan een lager risico op hart- en vaatziekten, kanker of Alzheimer.

 

Nutriënten voor een hogere weerstand

Bij een acute infectie is een ontsteking dan weer een sleutelelement in de immuunreactie. Maar een overmatige ontsteking kan leiden tot sepsis en vaak zelfs tot de dood. Wat de voeding betreft, weten we bijvoorbeeld dat een gebrek aan zink verband kan houden met een ontoereikendheid in de immuunrespons, maar dat de homeostase wordt verstoord in geval van sepsis. Of bijvoorbeeld selenium, dat een belangrijke rol speelt in de regeling van de immuniteit. Of glutamine of vitamine D, die essentieel zijn in de aangeboren en adaptieve immuunreacties.


Het is dus duidelijk dat bepaalde nutriënten en voedingspatronen in alle levensfasen een grote invloed hebben op de werking van ons immuunsysteem. Bepaalde wijzigingen in onze voedingsgewoontes kunnen dan ook een doeltreffend instrument zijn voor een betere gezondheid.